Την Κυριακή των Βαΐων το έθιμο είναι να στολίζουν τις εκκλησίες με κλαδιά δάφνης, φοινικιάς, ιτιάς, μυρτιάς που διανέμονται και στο εκκλησίασμα. Σε πολλά μέρη τα κλαδιά διασκευάζονται σε διάφορα σχήματα όπως σταυρού, άστρου, φεγγαριού και τοποθετούν στα σπίτια ως φυλακτά στα εικονοστάσια.
Στην Κύπρο Κυριακή της Ελιάς
Στην Κύπρο τα χαρακτηριστικά κλαδιά είναι της ελιάς, ευλογημένου δέντρου, της οποίας τα φύλλα θα παραμείνουν σε ειδικά σακούλια μέχρι την Πέμπτη της Αναλήψεως, για να μεταφερθούν από την εκκλησία στο σπίτι και να χρησιμεύουν ως θυμίαμα για όλο το χρόνο. Με φύλλα της ελιάς σχηματίζουν σταυρούς που τους τοποθετούν πάνω τους ή τους φέρνουν στο σπίτι.
Τα κλαδιά της ελιάς τα κρατούν μαζί τους και όταν στο προαύλιο αναγιγνώσκεται το ευαγγέλιο της υποδοχής του Ιησού στην Ιερουσαλήμ, οι πιστοί κόβουν τα κλαδιά και ρίχνουν στον αέρα φύλλα ψάλλοντας μαζί «ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου».
Στις πόλεις η συνήθεια είναι εκτός από την ελιά να παίρνουν και βάγια, στολισμένους κλάδους φοινικιάς σε ανάμνηση της υποδοχής του Χριστού «μετά βαΐων και κλάδων».
Στην Ήπειρο οι νύφες της χρονιάς
Στην Ήπειρο την παραμονή όλες οι νύφες της χρονιάς θα στολιστούν με τα καλά τους, πράσινα ρούχα σαν το χρώμα της βάγιας με κόκκινη μάλλινη φούστα από μέσα και αφού φιλέψουν πρώτα τις συγγένισές τους, θα πάνε στο δάσος για να κόψουν ένα φόρτωμα βάγια.
Καθώς επιστρέφουν φορτωμένες τραγουδούν και χορεύουν. Άμα φτάσουν στην εκκλησία η καθεμιά, με τη σειρά που παντρεύτηκαν, κτυπούν λίγο την καμπάνα για το έθιμο και ξεφορτώνουν τα βάγια τους. Για το καλό με βέργα κτυπά η μια την άλλη λέγοντας «με γεια».
Το πρωί της Κυριακής την κάθε νύφη θα πάρει στην εκκλησία η πεθερά και η νονά. Σ’ άλα μέρη τα βάγια τα φέρνουν στην εκκλησία τα ζεύγη των νεονύμφων της χρονιάς κι «όποιος φέρει πρώτος τα βάγια, θα πρωτογεννήσει αγόρι».
Στη Λακωνία και τα ευλογημένα βάγια
Στη Λακωνία οι γυναίκες κτυπούν με βάγια η μια την άλλη, επειδή πιστεύουν πως αν κάποια είναι έγκυος, θα γεννήσει ευκολότερα. Τα ευλογημένα στην εκκλησία βάγια μεταδίδουν την ευλογία στα δέντρα, στα ζώα, στα περιβόλια, στις βάρκες, γι’ αυτό και κατά τόπους μεταφέρονται και τοποθετούνται ανάλογα.
Στην Ήπειρο «κρεμούν στα καρποκλάδια των δέντρων κι από ένα κλωνί βάγια για να καρπίζουν». Στο εικονοστάσι φυλάγονται φύλλα για να καπνίζουν τα μικρά παιδιά για να μην τα πιάνει το μάτι.
Στο Αϊβαλί (Κυδωνιές) της Μ. Ασίας
Στο Αϊβαλί (Κυδωνιές) της Μ. Ασίας ο καντηλανάφτης «έκοβεν ένα μεγάλο κλωνί βάγια και το έβαζε στο κελλί του. Κάθε κοριτσάκι πήγαινε και κρεμούσεν ένα κουρελλάκι από το καινούργιο του φουστάνι κι έτσι η βάγια εγέμιζε από πολύχρωμα κουρελλλάκια.
Το πρωί των Βαγιών, μετά τη λειτουργία, ο καντηλανάφτης έπαιρνε τη βάγια στον ώμο του και γύριζεν όλη την ενορία κι επάαινε στα σπίτια και πίσω του όλα τα μικρά φώναζαν τραγουδιστά: Βάγια, βάγια τω Βαγιώ / τρώνε ψάρι και κολιό / και τον άλλο Κυριακό / τρων’ το κόκκινο αυγό».
Ο καντηλανάφτης σε κάθε σπίτι έβαζε τη βάγια μέσα, την κουνούσε κι έλεγε: «Όξω ψύλλοι, όξω κοριοί / να πάτε στα ρουμάνια, / να φάτε ρουμανόφυλλα. / Πέσετε ψοφήσετε / και πίσω μη γυρίσετε. / Ρα ρω, Μαργαρώ, / ή τσοι παράδες ή τ’ αυγό. Γυρίσαμε, γυρίσαμε, / το βαστιλιά δεν ήβραμε». Οι νοικοκυρές του ‘διναν ένα αυγό ή λεφτά.
Σε άλλες περιοχές γίνονται αγυρμοί παιδιών που τραγουδούν ανάλογα και παίρνουν δώρα, χρήματα ή αυγά.
Πρέπει να φάνε ψάρι
Κατά παράδοση τρώνε ψάρι την Κυριακή των Βαΐων. «Πρέπει να φάνε κείνη την ημέρα ψαρικό παστό ή φρέσκο, είναι ανάγκη να γλείψουν έστω και κόκκαλο του ψαριού για το καλό». Στα κοιμητήρια παίρνουν βάγια και χαιρετούν τους νεκρούς τους. Στο μοιρολόι το αίτημα του νεκρού πρέπει να εκπληρωθεί.
Παιδί μου, σε παρακαλώ και μια εντολή σ’ αφήνω,
Στείλε μου των Βαγιώ κλαρί
Και τη Λαμπρή λαμπά
Και το Μεγάλο Σάββατο
Τα ρούχα μου ν’ αλλάξω,
Για να σηκώσω Ανάσταση
Με τους νεκρούς αντάμα.
Έτσι τόσο την ημέρα των Βαΐων όσο και το Μ. Σάββατο γίνονται προσφορές στους νεκρούς, διότι και αυτοί πρέπει στον Κάτω Κόσμο να νοιώσουν τα Πάθη και την Ανάσταση του Κυρίου.
